Yeni bir salona gidiyorsun ya da kendi salonundaki diğer kablo istasyonunu deniyorsun. Pimi her zamanki gibi 20 kg'a takıyorsun. Ama bu sefer tutacak neredeyse hiç gelmiyor. Sanki bir gecede gücünün yarısı gitmiş gibi.
Güçsüz düştüğün için değil. Makine farklı.
Bazı kablo makinelerinin içinde fazladan bir makara var
Kablo makinesi, elindeki tutacağı ağırlık bloğuna çelik bir kabloyla bağlar. Bu kablo makaraların üzerinden geçer. Bazı makinelerde kablo tutacaktan çıkar, birkaç sabit makaradan geçer ve doğrudan bloğa bağlanır. Bazı makinelerde ise kablo, blokla birlikte hareket eden fazladan bir makaradan daha geçer.
İşte o makara her şeyi değiştirir. Blok artık tek bir kabloya değil, iki kablo hattına asılı durur. Her hat yükün yarısını taşır. Senin elin ise bu hatlardan sadece birini çeker. İnşaatlarda ağır yükleri kaldırmak için kullanılan makara sistemleri de aynı mantıkla çalışır: yükü taşıyan ip sayısı arttıkça gereken kuvvet azalır (Urone ve Hinrichs, 2022).
Kiloya çevirince ne demek?
Fazladan makarası olan bir makinede bloktaki 20 kg, elinde 10 kg gibi gelir. Makarası olmayan makinede ise 20 kg, gerçekten 20 kg gibi gelir.
Bunun bir bedeli var. Gereken kuvvet azaldıkça, çekmen gereken mesafe artar (Urone ve Hinrichs, 2022). Fazladan makara varsa elin, bloğun gittiği yolun iki katını gider. Bazı kablo makinelerinde tutacağı uzun uzun çekip bloğun sadece biraz kalkmasının sebebi bu.
Makaralar da kusursuz değil. Eskimiş kablolar, aşınmış makaralar ve dar dönüşler biraz sürtünme ekler. Yani aynı tasarımdaki iki makine bile birbirinden biraz farklı gelebilir.
Yani her salondaki 20 kg aynı değil
Bloktaki rakam, pimin hangi plakada olduğunu söyler. Eline ne kadar kuvvet geldiğini söylemez. İki makine aynı 20 kg'ı gösterip sana bambaşka bir yük verebilir.
Salon ya da istasyon değiştirdiğinde kilolarının bir anda artıp azalmasının sebebi bu. Pazartesiden salıya gücün değişmedi. Makine değişti.
Kilonu nasıl karşılaştırmalısın?
- Kablo kilolarını sadece aynı makinede karşılaştır.
- Yeni bir salonda sıfırdan başla. Her zamanki tekrar sayını ve zorlanma hissini veren kiloyu bul.
- Çekerken bloğa bak. Elin bloğun kalktığı mesafeden çok daha fazla yol alıyorsa, o makinede fazladan bir makara var.
- Dambıl ve halter her salonda aynı ağırlıktadır. Bu sorun onlarda yok.
Sık sorulan sorular
Daha ağır gelen makine daha mı iyi?
Hayır. İki makine de seni yeterince zorlayabilir. Fazladan makara sadece aynı zorluk için bloğa ne kadar ağırlık takman gerektiğini değiştirir. Seti senin için zor yapan kiloyu seç ve onu sadece aynı makineyle karşılaştır.
Kablo makinesinde fazladan makara olduğunu nasıl anlarım?
Tutacağı yavaşça çek ve ağırlık bloğuna bak. Tutacak, bloğun iki katı kadar yol alıyorsa blok iki kablo hattına asılı demektir. İkisi aynı mesafeyi gidiyorsa fazladan makara yoktur.
Bu durum diğer makinelerde de olur mu?
Kablo, makara ya da kaldıraç kullanan her makine, bloktaki ağırlığın eline nasıl geleceğini değiştirebilir. Dambıl ve halter gibi serbest ağırlıklarda bu olmaz, çünkü ağırlıkla elin arasında hiçbir şey yoktur.
Kaynaklar
- Urone PP, Hinrichs R. College Physics 2e, bölüm 9.5 "Simple Machines". OpenStax, Rice University, 2022. https://openstax.org/books/college-physics-2e/pages/9-5-simple-machines
